II. Inngangur og umfang

Myglusveppur í húsnæði getur valdið skemmdum á burðarþoli mannvirkja og haft neikvæð áhrif á heilsu fólks. Í þessari umfjöllun er litið til tilfella í skólum, sjúkrahúsum og atvinnuhúsnæði. Fjöldi mála bendir til þess að yfirborðslegar viðgerðir dugi skammt og að nauðsynlegt sé að taka á rót vandans, enda hafa vandamál einnig komið upp í nýbyggingum.

Atvinnurekendur og húseigendur bera lögboðna skyldu til að tryggja öruggt umhverfi fyrir starfsfólk og notendur. Undir það fellur meðal annars að tryggja nægileg loftgæði og koma í veg fyrir skilyrði sem stuðla að myglumyndun.

III. Orsakir og eðli vandans

Til þess að myglusveppur geti vaxið þarf raka, lífræn næringarefni, hentugt hitastig og tíma. Á Íslandi má rekja rakavandamál oftar en ekki til vatnsleka, innilokaðs byggingaraka í efnivið, eða þéttingar sem myndast þegar hlýtt loft mætir köldum flötum.

Helstu áhrifaþættir:

• Hönnun og framkvæmd: Vissar byggingaraðferðir, líkt og að einangra útveggi að innanverðu, geta leitt til þess að kuldabrýr myndist. Slíkt skapar skilyrði fyrir þéttingu raka og þar af leiðandi myglu. Jafnframt er ónóg loftun undir þökum algengur orsakavaldur.
• Skortur á viðhaldi: Ef ytra byrði húsa fær ekki viðeigandi viðhald aukast líkur á vatnsleka, sérstaklega í eldra húsnæði.
• Loftræsting: Aukin áhersla á orkusparnað hefur gert byggingar þéttari. Til að vega upp á móti skertum náttúrulegum loftskiptum þarf öfluga loftræstingu til að viðhalda góðum loftgæðum innandyra.

Sérfræðingar á sviði lýðheilsu benda á að langvarandi dvöl í raka- og mygluskemmdu húsnæði geti aukið líkur á öndunarfærasjúkdómum, ofnæmisviðbrögðum og öðrum heilsufarskvillum.

IV. Yfirlit yfir skjalfest tilfelli (2005-2025)

Tölfræði og fréttaflutningur sýna að rakaskemmdir finnast víða í samfélaginu.

A. Skólar og menntastofnanir

Árið 2023 var greint frá því að raki og mygla hefði fundist í skólum í helmingi allra sveitarfélaga á landinu. Á höfuðborgarsvæðinu hafa yfir 30 skólar þurft á viðgerðum að halda undanfarin ár. Dæmi eru um að byggingargallar í nýbyggingum leiði til rakaskemmda skömmu eftir afhendingu. Þá hafa háskólar landsins einnig glímt við krefjandi viðhaldsverkefni vegna vatnstjóns og myglu.

B. Heilbrigðisstofnanir

Sjúkrahús og heilbrigðisstofnanir hafa farið illa út úr uppsafnaðri viðhaldsþörf. Byggingar í eigu Landspítalans hafa krafist umfangsmikilla úrbóta; á tímabilinu 2015 til 2020 kostaði viðgerð á eignum spítalans vegna leka og myglu tæpa 4,4 milljarða króna.

C. Opinber þjónusta og atvinnulíf

Auk skóla og sjúkrahúsa hafa fjölmargar skrifstofubyggingar, bæði hjá ríki og sveitarfélögum, þurft að rýma rými vegna heilsufarskvartana starfsfólks. Þá hafa fyrirtæki í einkageiranum orðið fyrir tjóni sem stafar af skertu notagildi fasteigna.

V. Heilsufarsleg og efnahagsleg áhrif

Áhrif rakaskemmda eru metin út frá tveimur sjónarhornum: heilsu og hagfræði. Starfsfólk og nemendur sem dvelja í skertum loftgæðum tilkynna oftar um veikindi, sem hefur bein áhrif á líðan og mætingu.

Efnahagsleg áhrif eru umtalsverð. Bein útgjöld ríkis og sveitarfélaga við endurbætur nema tugum milljarða króna. Til viðbótar kemur óbeinn kostnaður sem hlýst af því að færa starfsemi, leigja bráðabirgðahúsnæði og raska skólastarfi eða heilbrigðisþjónustu.

VI. Tillögur til úrbóta

Til að draga úr líkum á rakaskemmdum þarf samstilltar aðgerðir:

1. Rannsóknir og þekking: Styrkja þarf rannsóknir á því hvaða byggingarefni og aðferðir henta best hinu krefjandi íslenska veðurfari.
2. Regluverk og eftirlit: Tryggja betri eftirfylgni með byggingarreglugerð. Mikilvægt er að gæðaeftirlit á verkstað sé virkt.
3. Fyrirbyggjandi viðhald: Tryggja þarf fjármagn og gera viðhaldsáætlanir til langs tíma fyrir opinberar eignir.
4. Val á hönnun: Forðast ber áhættusamar byggingaraðferðir, svo sem innivangseinangrun, nema fyllsta öryggis sé gætt varðandi loftun.
5. Samræmd skráning: Safna upplýsingum miðlægt um rakaskemmdir til að stjórnvöld hafi betri yfirsýn yfir umfang vandans.

VII. Niðurstaða

Vandamál tengd myglusvepp og raka í íslenskum byggingum eru umfangsmikil. Til að tryggja að fasteignir nýtist til fulls og uppfylli kröfur um góð loftgæði þarf að breyta nálgun við hönnun, efnisval og viðhald. Taka verður skref frá neyðarviðgerðum yfir í vandaðar og faglegar forvarnir sem tryggja gæði og endingu mannvirkja til framtíðar.

VIII. Viðauki: Yfirlit yfir byggingar (2005-2025)

Eftirfarandi tafla tekur saman byggingar sem fram hafa komið í opinberum gögnum og fjölmiðlum vegna viðgerða eða rýminga í tengslum við raka og myglu.

Lærdómur frá Finnlandi: Stefnubreytingin í Oulu

Vandamál tengd raka og skertum loftgæðum í opinberum byggingum eru ekki séríslenskt fyrirbæri. Borgin Oulu í Finnlandi stóð frammi fyrir nákvæmlega sömu áskorunum fyrir nokkrum árum, þar sem fjöldi skóla og opinberra bygginga hafði látið á sjá vegna rakaskemmda. Þessar byggingar, sem reistar voru með hefðbundnum plötum og einangrunaraðferðum, reyndust ekki þola það veðurálag sem norðlægar slóðir krefjast.

Viðbrögð borgaryfirvalda í Oulu vöktu athygli á heimsvísu. Í stað þess að halda áfram á sömu braut og lappa upp á ónýt kerfi var tekin ákvörðun um algjöra stefnubreytingu. Byrjað var að byggja nýja skóla og stofnanir úr gegnheilum við, nánar tiltekið norðurskautsfuru (e. Arctic Pine). Þessi stefna snerist um að nýta efni sem „andar“ á náttúrulegan hátt, jafnar rakastig byggingarinnar sjálfkrafa og kemur í veg fyrir að raki lokist inni í veggjum.

Norðurskautsfura: Harðgerðasta byggingarefni norðursins

Ástæðan fyrir því að norðurskautsfura varð fyrir valinu er eðlisfræðileg. Tré sem vaxa mjög hægt í miklum kulda nærri heimskautsbaugnum mynda einstaklega þéttan og harðan við. Hringir trésins liggja svo þétt saman að viðurinn verður sá harðasti og sterkasti sinnar tegundar í heiminum.

Þegar byggt er úr þessum efnivið gjörbreytist hegðun mannvirkisins gagnvart raka. Norðurskautsfura hefur náttúrulega mótstöðu gegn rotnun og hefur nánast enga tilhneigingu til myglumyndunar ef eðlilegu viðhaldi er sinnt. Tréverkið jafnar sjálfkrafa út rakasveiflur og viðheldur stöðugum og heilnæmum loftgæðum allan ársins hring, án þess að krefjast flókinna, innilokaðra rakavarnarlaga sem geta brugðist.

MgO-plötur: Náttúrulegur valkostur á móti gifsi og OSB

Annað mikilvægt skref í að fyrirbyggja rakaskemmdir felst í því að endurskoða notkun á klæðningum. Hefðbundnar gifsplötur eru oft klæddar pappír sem er hrein næring fyrir myglusvepp um leið og hann blotnar. OSB-krossviðarplötur geta sömuleiðis dregið í sig raka og þanist út.

Lausnin við þessu er notkun á magnesíumoxíð-plötum (MgO-plötum). Þessar plötur eru algjörlega lífrænar og innihalda engin næringarefni fyrir sveppi eða örverur.

Helstu kostir MgO-plata:

• Hámarks rakavörn: MgO-plötur hrinda frá sér vatni. Þær brotna hvorki niður né mygla þótt þær verði fyrir raka.
• Vistvænar og öruggar: Plöturnar eru framleiddar úr náttúrulegum steinefnum og eru algjörlega lausar við eiturefni, asbest og formaldehýð. Þær duka ekki rokgjörnum efnum út í andrúmsloftið og tryggja því fullkomin loftgæði.
• Styrkur og eldþol: Magnesíumoxíð er mun harðara en gifs og flokkast sem algjörlega óbrennanlegt (A1 brunaflokkun).

Þótt innkaupsverð MgO-plata sé örlítið hærra en á hefðbundnu gifsi, skilar fjárfestingin sér margfalt til baka með lengri líftíma, færri viðgerðum og minni heilsufarsáhættu til framtíðar.